معرفی کتاب / سفرنامه مردم شناختی سیستان و بلوچستان تألیف محمدسعید جانب اللهی

سفرنامه مردم شناختی سیستان و بلوچستان تألیف محمدسعید جانب اللهی انتشار یافت .

بام میبد _ محمدرضاجانب اللهی فیروزآبادی : کتاب  سفرنامه مردم شناختی سیستان و بلوچستان در دو جلد تألیف محمدسعید جانب اللهی توسط انتشارات پاپلی انتشار یافت.

جلد اول در 410 صفحه به قیمت 20000تومان و جلد دوم در 449 صفحه به قیمت 25000 تومان می باشد.

برای آشنایی با این کتاب خلاصه‌ای از مقدمه‌ی جلد اول را می‌آوریم :

این گزارش حاصل بیش از 35 سال پژوهش میدانی از زمستان 1356 تا بهار 1391 نگارنده است که در مقاطع مختلف زمانی انجام شده و هرچند گاه سال‏ها بین آن فاصله افتاده ولی پیوند قطع نشده است.

درست است که بیشتر سفرها در زیر چتر مأموریت اداری انجام گرفته ولی چون اشتیاق به کار وجود داشته رفع تکلیف نبوده نویسنده سعی ‏نموده است پیوسته به‏ جاهایی برود که کمتر کسی رفته است و در سال‌های اخیر نیز با هزینه‌ی شخصی برای روزآمدکردن و گسترش حوزه‌ی پژوهش سفرهای متعددی به منطقه داشته‌ است . لذا بسیاری از مطالب این کتاب حتی برای امروز که دسترسی‏ ها خیلی راحت‏ تر شده هنوز تازگی خود را از دست نداده و چه‌بسا اطلاعات آن دست اول و بکر باشد .

انتخاب قالب سفرنامه برای این کتاب به این نیت بوده است که هر مطلبی از هر شهر و روستا در جای خود بیاید و شیوه‏ ی تهیه و دسترسی به‏ آن و راوی و مکان مشخص باشد تا اگر پژوهشگری خواست آن را بسط دهد راه برای او باز باشد. بعلاوه با این سبک نوشتاری امکان بیشتری برای مقایسه به دست می‏ آید. اما نباید به‌ این کتاب با دیده‏ ی سفرنامه‏ نگریست زیرا وجود فهرست تفصیلی و نمایه‏ ی موضوعی همراه با اسناد خانوادگی از طوایف مختلف و استفاده از روش تطبیقی به ‏آن وجه ه‏ای درخور یک پژوهش میدانی داده ‏است .

تلاش نگارنده براین بوده که کاملاً بی‏طرف بماند و در ثبت و ضبط وقایع حب و بغضی به کار نبندد و تابع احساسات خود نشود و به‏ داوری ننشیند .

چون این پژوهش تکیه برکار میدانی داشته است کمتر به منابع موجود و پژوهش‏های قبل از خود رجوع داده‏ شده است مگر در جاهایی که نگارنده خواسته ‏نکته‏ ی مبهمی را روشن‏ تر کند و  تلاش بسیار کرده‏ است تا همه‏ ی آنچه در بررسی‏ های مقدماتی مردم‏ شناسی مورد نظر است به آن بپردازد( نزدیک به چهل آیتم مردم شناسی) و کوشیده ‏اشت  که از توضیح مکررات پرهیز کند .گرچه گاه یک موضوع مثلاً ازدواج را تقریباً به هر جا که رفته ‏است  ، پرسیده ‏، حتی در سال‏های بعد و بعدتر ، اما بنای کار بر این بوده است که هر بار نکته‏ ی تازه‏ ای را بر اطلاعات قبل از آن افزوده شود و روند تغییر و تحول آن را نشان داده شود و از ذکر موارد مشابه پرهیز شود.

سعی نویسنده همواره براین بوده است که از راویان و پاسخگویانی در قشرهای مختلف اجتماعی بهره بگیرد تا به دیدگاه‏های موجود در منطقه و بین اقشار مختلف دست یابد و در جایی که به‏ ناچار از افراد قشر حکومت گر و مسلط یا وابستگان به‏ آن‏ها بهره گرفته‏ ،  بی‏طرفی خود را از دست نداده  و به اصطلاح نمک‏ گیر نشده است.

پژوهش‏ها از طریق مصاحبه همراه با مشارکت و تهیه‏ ی عکس و سند انجام شده‏ است. نویسنده همه‏ جا از دیده ها و شنیده‏ ها و خوانده ‏ها‏‏  پرسیده‏ است ، برخی سؤالات کلیدی را در نقاط مختلف مکرر پرسیده ‏است تا تفاوت‎ها سنجیده شود. اما بین دانش‎های موجود برخی را برتری داده‌  و به ‏آن‎ها بسیار پرداخته‏ است ؛ از آن جمله است پزشکی عامیانه و سنتی و گیاه شناسی که رابطه‏ ی مستقیم با زیست بوم دارد و شیوه‏ ای سازگاری با محیط زیست را نشان می‏دهد، ازدواج که روابط اجتماعی و مرگ که هستی شناسی و جهان بینی را مطرح می‏ کند. بازی‏ها و سرگرمی‏ها که گذران اوقات فراغت است اما نمود بارز از تعامل و تأثیرپذیری از شیوه ‏ی تولید و حتی سکونت دارد.

وقتی خرما محصول مسلط است حتی بازی‏ها هم از آن تأثیر می‏ گیرد و وسایل و ابزار بازی هم از چوب نخل و هسته‏ ی خرما انتخاب می‏ شود. یا جایی که سکونت گاه قلعه روستاست و بقای زندگی و تنازع بقا به گرفتن قلعه یا حفظ آن پیوند دارد ، بازی‏ها هم این پدیده را تمرین می‏ دهد .

سوزن‏دوزی هنر اصلی و فراگیر و تجلی‎گاه اندیشه و فرهنگ بلوچ است به همین دلیل نگارنده کتاب  هرجا رفته‏ است  از آن پرسیده است . گاه عنان پژوهش را به اسب تیز تک خیال بلوچ سپرده‏ است و مجال داده‏ که هرچه می‏ خواهد دل تنگش بگوید و از این راه به بیان تاریخ شفاهی رسیده‏ است .

نقل تاریخ شفاهی ممکن است سندیت تاریخی نداشته ‎باشد ولی کمترین خاصیت آن سؤال برانگیختن و قرار دادن چراغی فرا راه پژوهشگر است . همین روایت‏ های سینه به‏ سینه و به قول معروف قال قال وقتی دست به دست هم می‏ دهند و قراین و شواهد مکرر و مشابهی عرضه می‏ کنند نتیجه قابل تأمل می‏ شود .

درطول این سال‏ها سیستان و بلوچستان تغییر فاحشی کرده و این کتاب تصویر کاملی از روند این تغییر را نشان می دهد . از مزایای دیگر این کتاب این است که تقریباً همه‌ی استان را جز برخی قسمت‌های غربی پوشش می‏ دهد که همراه با شجره‌ نامه‌ی ده‌ها طایفه و اسناد تاریخی متعدد بسیاری از نکات مردم‌شناسی تاریخی را روشن می‌سازد.