سوزندوزی ایرانی / زرتشتی دوزی یا گبردوزی

 مريم سماک جلالي مدرس سوزن دوزی

در دانشگاه فنی شريعتي تهران

این دوخت که به زرتشتی دوزی یا گبر دوزی معروف است ، نوعی دوخت است مخصوص بانوان زرتشتی ، که پیشینه آن به پیش از اسلام می رسد و در یزد رواج داشته است.

دائره المعارف سوزن دوزی سماک – استاد شایسته حسن جعفری : این دوخت با نخ های رنگی بسیار ظریف ابریشمی بر روی پارچه های ریزبافت نقش آذین و سوزندوزی می شود.
رنگ های مورد استفاده در گبردوزی ، رنگ های روشن و زنده مانند سرخ ، سفید و سبز بوده است.

نقوش متنوعی در زرتشتی دوزی به کار می رود . مانند : نقوش گیاهی ( درخت زندگی ، درخت سرو ، سرو خمیده ، ، گل میخک ) ، نقوش حیوانی ( طاووس ، خروس ، مرغ ، هدهد و ماهی ) یا نقوش هندسی مانند مربع و دایره . این نقوش به صورت بسیار ریز بر روی پارچه دوخته می شود به طوریکه کوک های آن به سختی دیده می شود .
دیگر دوخت های به کار رفته در زرتشتی دوزی شیلونه ، نقطه دوزی ، تنبل دوزی ، کوک دوزی ، یراق دوزی و ساتن دوزی است .
برای تزئین درزها و زیبایی کار از شیرازه دوزی استفاده می شود که برای شیرازه دوزی از دوخت هایی مانند : ساقه دوزی ، تو پر دوزی ، زنجیره و دندان موشی استفاده می شود .

در گذشته، اندکی پس از زاده شدن دختر‏، خانواده و به ویژه مادر او به فکر آماده کردن جامه و جهاز عروسی او بودند و کار نخ‌ریسی و بافتن پارچه و دوختن جامه را آغاز می‌کردند و سپس گلدوزی روی آن را انجام می‌دادند .
سال‌ها زمان می‌برد تا گلدوزی جامه عروس به پایان برسد بدین ترتیب سوزن دوزی زرتشتی را می توان در جهیزیه های عروس یا لباس جشن یا لباس زنان و مردان زرتشتی جستجو کرد .

زرتشتی دوزی یا گبر دوزی در قسمتهای مختلف پوشاک زرتشتیان دوخته می شود :

لچک : کلاهک بانوان زرتشتی است که پارچه ای سه گوش از پارچه های زری و مخمل و یا ابریشم می باشد که با آستر دوخته می شود، دوگوشه این لچک را که در پشت سرقرار میگیرد بوسیله قیطان به هم می پیوندند .
مکنا : که از پارچه ای رنگین تهیه می شود که طول آن حدود 5/3 و عرض 1متر است و روی لچک استفاده می شود .
شلوار بانوان زرتشتی : ساقهای این شلوار از تکه های باریک و الوانی تشکیل می شود که به یکدیگر دوخته شده است و بر روی آن گبر دوزی انجام می گیرد این شلوارها بسیار گشاد بوده و بلند تا مچ پا که در کمر و مچ پا به وسیله بندی جمع می شده است.
قسمت بالای این شلوار که سوزن دوزی نشده در زیر لباس پنهان می شود .
با وجود جزئیات زیادی که این نقوش دارند اما طول هیچکدام از آنها بیشتر از 5/1 سانتیمتر نیست .
پیراهن بانوان زرتشتی معروف به پیراهن تیر و سیخ : برای تهیه این پیراهن از پارچه های خوشرنگ که تا زانو یا کمی زیر زانو بوده است و قد آن را به صورت عمودی از زیر سینه تا پایین با تکه هایی که به صورت ترک ، ترک و رنگارنگ است ترکیب می کنند و گبر دوزی بر روی این ترک ها انجام می گرفته است .
در حال حاضر از پارچه های متداول در بازار استفاده می شود .

پیش از این نگاره‌های روی پارچه‌های چیت یا ابریشمی که خود می‌بافتند گلدوزی می‌شد. ولی اکنون از تافته‌های رنگی مثل سبز یشمی‌، زرد قناری، بنفش، زرشکی، آبی، قرمز، مشکی، و پارچه کتانی یا لایی برای استواری بیشتر و آسانی کار سوزن‌دوزی استفاده می‌شود.

رنگ سبز:

در آیین زرتشتی و فرهنگ ایرانی‏، رنگ سبز نشان زندگی، بالندگی و سربلندی است. [نیکنام ، 1379، موسسه فرهنگی و انتشاراتی فروهر، ص61 پاورقی] در دین زرتشت، رنگ سبز بسیار سپند (مقدس) است تا جایی که عروس بیشتر لباس سبز می‌پوشد و پارچه‌ی توری سبزرنگ روی سر می‌اندازد و داماد، کلاه به رنگ سبز بر سردارد و روی شانه‌ی راست دستمال سبز می‌اندازند و روی آن پشتی قرار می‌دهند. حتی سفره ای که در برابر عروس و داماد گسترده می‌شود سبز رنگ است.
درخاکسپاری، بزرگ‌ترین فرزند فرد درگذشته در حالی که دستمال سبزی بر بازوی دست راست خود بسته است، حرکت می‌کند. این کار نشانه آن است که زندگی در این خاندان پایستگی خواهد داشت.

رنگ سفید:

در آیین زرتشتی رنگ سفید نشانه‌ی پاکی است و در اوستا نیز به عنوان رنگ وهومن و نماد دین بدان اشاره شده است.
در استوره‌های ایرانی آمده است که زمانی که زرتشت سرگرم اجرای آیین دینی بهار بود و در کنار رودخانه دایتی به نیایش می‌پرداخت‏، پس از چهارمین بار که از آب بیرون آمد، بهمن را از سمت جنوب دید که به سوی او می‌آید و شاخه سفیدی در دست داشت که نماد دین بود. [آموزگار- تفضلی ، 1386 ، نشر چشمه ، ص40]
موبدان لباس سفید برتن دارند.
در سوگواری‌‌ها همگان لباس سفید می‌پوشند.

رنگ سرخ:

در آیین زرتشتی رنگ سرخ نماد ایزد مهر و دمیدن خورشید است. از سویی رنگ آتش است که آتش در نزد زرتشتیان سپند است.

در این دوخت  طرح سرو  نماد آزادگی ،  طرح شیلونه  نماد چرخ زندگی ، طرح گل آفتاب گردان   نماد برکت وخوش یُمنی ، گل میخک نماد خیر وبرکت ، طرح درخت نخل و شتر  هردو نماد استواری و صبر و طرح ماهی  نماد روشنایی و روانی زندگی است.

به راه های گلدوزی شده، اصطلاحاً  تیر و به راه های که با پارچه طرح دار که اکثراً پارچه چیت چینی یا هندی است اصطلاحاً سیخ می‌گویند .
راه ها به اندازه پنچ تا هفت سانتی متر است.

کناره درزهای تیر و سیخ با نخ در قدیم چند لا ابریشم می دوختند ولی امروزه با نخ عمامه شیرازه دوزی می کنند که بدین روش که نخ را گذاشته و روی آنرا با نخ نقده بست می‌زنند. این کار باعث زیبایی کنار تیر و سیخ ها و همچنین باعث محکم شدن درزها می‌شود.

در طراحی روی تیرها به شکلی که می‌بینید، طرح‌ها ابتدا در دو طرف تیر ، بعد وسط دوباره تکرار طرح قبلی درست در بالای آن انجام می‌شود و طرح‌ها بدین نحو تکرار شده تا تمامی تیر پر شود.
رنگ‌های مورد استفاده در گلدوزی سفید، قرمز، سبز، بنفش، زرد، آبی و سیاه می‌باشد.

شیلونه در واقع طرح دایره ای است. چون به شکل دایره است به شکل چرخ زندگی یا دنیا معنی می‌شود.

در ادامه تصاویری از این هنر زیبا تقدیم نگاه سبزتان می شود :

منبع : telegram.me/dayeratolmaarefsozandozisamak – مريم سماک جلالي مدرس سوزن دوزی در دانشگاه فنی شريعتي تهران

آموزش رايگان همه سوزن دوزی های اصیل ایرانی در کانال دائره المعارف سوزن دوزی ایرانی